In de specifieke leiderschapstheorieën is de laatste decennia de nadruk komen te liggen op de rol van leiderschap in projecten. Termen die daarbij gehanteerd worden zijn transformationeel, charismatisch en … inspirerend leiderschap. De vraag hoe je projectwerkers motiveert staat daarin centraal. Wie doet dat het beste? Hij of zij?
Bass & Avolio (1994) onderscheiden drie stijlen in opeenvolgende niveaus van de aanpak van de morele ontwikkeling van hun volgers: de transactioneel leider, de teamleider en de transformationeel leider.
- Transactioneel leiderschap benadrukt de transactie of uitwisseling die plaats vindt tussen leider en volgers. Deze uitwisseling is gebaseerd hetgeen de leider bespreekt met zijn volgers over wat nodig is en onder welke voorwaarden, en de beloning die zij zullen krijgen wanneer zij voldoen aan deze eisen.
- Teamleiderschap baseert zich op interpersoonlijke relaties met leden van het team en definieert zichzelf op basis van hoe anderen hem zien. Resultaten in het project zijn van belang voor wat ze onthullen over werkrelaties en voor wat zij bijdragen aan de onderlinge gevoelens van kameraadschap binnen de groep, en aan de gevoelens van de groepsleden over de projectleider.
- Transformationeel leiderschap baseert zich op de naleving van de volgelingen van een gesloten overeenkomst, met betrekking tot verschuivingen in opvattingen, waarden, behoeften en dergelijke. Transformationeel leiderschap richt zich op het vergroten van de betrokkenheid van medewerkers bij de projectdoelen. Het gaat om het transformeren en motiveren van medewerkers, zodat zij gaan presteren ‘beyond expectations’.
Transformationeel leiderschap lijkt goed te passen in complexe projectomgevingen. Het blijkt zowel op hoog als op laag niveau in de organisatie even effectief te zijn.
Gender en leider
Volgens roltheoristen vertonen leiders in het algemeen gedrag dat past bij hun genderrol. Dat betekent dat mannelijke projectleiders eerder resultaatgericht leiderschap laten zien en vrouwelijke projectleiders eerder ondersteunend gedrag. De vrouwelijke identiteit zou vooral worden getypeerd door kenmerken als gerichtheid op anderen, zorgzaamheid, sensitiviteit en vriendelijkheid. Succesvolle projectleiders daarentegen tonen ambitie, dominantie, kracht, onafhankelijkheid en zelfvertrouwen. Dat leidt tot rolincongruentie bij vrouwen: een vrouw kan niet tegelijkertijd vrouw en leider zijn. Een vrouw die zich al te vrouwelijk gedraagt, wordt niet gezien als effectieve leidinggevende. Tegelijk is een vrouw die zich als een echte leider gedraagt, onvrouwelijk.
In het algemeen is daarom te verwachtten dat vrouwen hoger scoren dan mannen in de onderzoeken naar transformationeel leiderschap, want transformationeel leiderschap sluit beter aan bij de kenmerken van vrouwen. Deze vorm van leiderschap geeft vrouwen een middel om de dilemma’s van de rolincongruentie te overwinnen. Zij kunnen middels transformationeel leiderschap hun projectleiderrol in overeenstemming brengen met hun geslachtrol, en zo natuurlijker opereren.
Vrouwen zijn meer transformationeel
De moderne beweringen dat vrouwen bijzonder getalenteerde projectleiders zijn, (bijvoorbeeld Sharpe, 2000) kunnen worden gemotiveerd als uit de onderzoeksliteratuur blijkt dat vrouwelijke (project-)leiders inderdaad meer transformationeel leiderschap tonen dan mannelijke leiders zijn. Eagly et al. (2003) voerden een kwantitatieve synthese uit, door het maken van een meta-analyse van 45 studies naar leiderschapsstijlen bij mannen en vrouwen. Zij onderzochten de onderzoeksliteratuur op sexe-verschil in relatie tot transformationeel, transactioneel en laissez-faire leiderschap. Een belangrijke uitkomst uit deze meta-analyse is dat degene die hoog scoorden op vragenlijsten over transformationeel leiderschap (in vergelijking met transactioneel of lassez-faire) ook daadwerkelijk op transformationele wijze leiding blijken te geven.
De onderzoeksresultaten tonen verder aan dat vrouwelijke leiders inderdaad meer transformationeel in hun leiderschapsstijl zijn dan mannelijke leiders. Vrouwelijke leiders zijn minder hiërarchisch ingesteld, meer coöperatief en collaboratief, en meer gericht op verbetering van andermans eigenwaarde. Zij scoorden op alle facetten van het transformationeel leiderschap, hoger dan mannelijke leiders, met het grootste verschil op het hanteren van een geïndividualiseerde benadering tot persoonsontwikkeling.
Een volgend interessant resultaat uit het onderzoek van Eagly et al. is dat vrouwen een hekel hebben aan het label ‘onbetrouwbaar’ in leidinggevende functies. Dat krijgen zij helaas veelvuldig en makkelijk toegedicht wanneer zij gezag over mannen uitoefenen, zeer hoge niveaus van bevoegdheid weergeven, of een dominante stijl van communicatie gebruiken. Vanuit het hier beschreven perspectief kunnen bepaalde aspecten van transformationele leiding doorslaggevend zijn voor effectief vrouwelijk leiderschap. Het gaat dan niet om warmte, glimlachen en ondersteunen, maar om het zich concentreren op het monitoren van de behoeften van individuele volgers om tot uiterste prestaties te kunnen komen (geïndividualiseerde behandeling), en de nadruk te blijven leggen op de missie en visie van een project of organisatie (inspirerende motivatie) in plaats van iemands persoonlijke doelen (geïdealiseerde invloed).
Komt ie weer: Het glazen plafond
Vrouwen ervaren de transformationele leiderschapsstijl mogelijk als aantrekkelijk. Niet alleen omdat een aanzienlijk deel van de aspecten van deze stijl relatief veel gemeenschappelijk heeft met hun genderrol, maar ook omdat deze stijl kan helpen in het omgaan met de specifieke vrouwen-problemen als het krijgen van minder gezag en legitimiteit van hun mannelijke collega’s en volgers. Met andere woorden: via transformationeel leiderschap is het glazen plafond, op een geheel vrouwelijke wijze, te doorbreken.
Bronnen:
- Bass, B.M., B.J. Avolio (1994). Improving Organizational Effectiveness Through Transformational Leadership. Thousand Oaks, USA, Sage.
- Eagly, A.H., M.C. Johannesen-Schmidt, M.L. Van Engen (2003). Transformational, Transactional and laissez faire leadership styles: A meta-analysis comparing women and men. Psychological Bulletin, 129, p.569.
- Sharpe, R. (2000, November 20). As leaders, women rule. from http://www.businessweek.com/common_frames /ca.htm?/2000/00_47/b3708145.htm
Tags: leiderschap, mensen, projectleider, projectleider (v), wetenschap
